Ý chí không rèn được bằng một lần cố gắng phi thường, mà bằng những việc hơi khó, làm đều mỗi ngày: dậy đúng giờ khi muốn nằm thêm, đi cầu thang thay thang máy, tập năm phút khi không có hứng, làm việc khó nhất trước, thỉnh thoảng chủ động chọn một chút bất tiện như đi bộ thay đi xe cho quãng gần. Mỗi lần làm được là một lần chứng minh với bản thân "mình làm được dù không thích", và chính những bằng chứng nhỏ ấy làm nên bản lĩnh khi gặp khó thật.
Đời sống quân ngũ rèn ý chí theo đúng cách này: không phải bằng một thử thách lớn, mà bằng hàng trăm việc nhỏ lặp lại mỗi ngày. Bài này đưa ra các thói quen cụ thể, cơ chế phía sau và cách tránh tự ép mình quá sức.
Ý chí giống cơ bắp hay giống thói quen
Từng có thời giới tâm lý học phổ biến quan niệm ý chí là một "kho" dễ cạn sau khi dùng nhiều. Những nghiên cứu về sau cho kết quả không nhất quán, và quan niệm này còn tranh cãi. Điều được nhiều người đồng ý hơn là: người có vẻ "ý chí mạnh" thường không phải người chống cám dỗ giỏi hơn, mà là người đã biến nhiều việc khó thành thói quen, nên ít phải dùng đến ý chí. Rèn ý chí, vì vậy, phần lớn là rèn thói quen.
Mười thói quen nhỏ rèn ý chí
| Thói quen | Vì sao có ích |
|---|---|
| Dậy ngay ở tiếng báo thức đầu tiên | Thắng "cuộc thương lượng" đầu tiên trong ngày |
| Gấp chăn ngay khi dậy | Một việc hoàn thành trước bảy giờ |
| Năm phút vận động kể cả ngày không muốn | Giữ chuỗi, không để "hôm nay nghỉ" thành thói quen |
| Làm việc khó nhất trước | Không để nỗi ngại lớn lên theo giờ |
| Đi cầu thang thay thang máy vài tầng | Chủ động chọn khó hơn một chút |
| Đi bộ thay đi xe cho quãng gần | Tập chịu bất tiện nhỏ |
| Một ngày trong tuần không ăn vặt, không nước ngọt | Tập nói "không" với ham muốn nhỏ |
| Đọc mười trang sách trước khi mở mạng xã hội | Ưu tiên việc có ích trước việc dễ |
| Làm xong việc đã hứa, dù nhỏ | Giữ lời với người khác và với mình |
| Tối nhìn lại ngày, ghi một điều làm được | Thấy bằng chứng mình đang tiến bộ |
Không cần làm cả mười. Chọn hai ba việc, làm đều vài tuần, rồi thêm.
"Chủ động chịu khó": ý tưởng cũ
Triết gia La Mã Seneca, trong những bức thư gửi Lucilius, từng khuyên thỉnh thoảng dành vài ngày sống đạm bạc — ăn đơn giản, mặc đồ thô — để bớt sợ thiếu thốn khi nó đến thật. Tinh thần ấy gần với những gì người lính trải qua: ngủ giường đơn giản, ăn bếp tập thể, đi bộ đường dài. Ai đã quen với một chút khó chịu thì không hoảng khi khó khăn lớn hơn ập đến.
Ứng dụng ngày nay có thể rất nhỏ: một buổi không điện thoại, một bữa cơm đơn giản, một quãng đi bộ thay đi xe.
Cách bắt đầu mà không bỏ giữa chừng
- Nhỏ đến mức không thể từ chối: năm phút, mười cái chống đẩy, một trang sách.
- Gắn vào mốc có sẵn: sau khi đánh răng, trước bữa sáng.
- Theo dõi bằng mắt: đánh dấu lịch mỗi ngày làm được.
- Không bỏ hai ngày liền: lỡ một ngày là bình thường, lỡ hai ngày là bắt đầu một thói quen mới — thói quen bỏ.
- Tăng từ từ khi đã thấy dễ.
Đừng nhầm ý chí với tự hành hạ
- Rèn ý chí không có nghĩa là bỏ ngủ, nhịn ăn, tập đến chấn thương.
- Thử thách nên vừa sức, tăng dần, có ngày nghỉ.
- Tránh các trào lưu thử thách nguy hiểm trên mạng.
- Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ trước những thay đổi lớn như tắm nước lạnh, nhịn ăn.
- Khi đang buồn chán, kiệt sức kéo dài, điều cần không phải là "cố thêm" mà là nghỉ ngơi và có thể cần sự giúp đỡ.
Ý chí trong tập thể
Làm một việc khó một mình khó hơn nhiều so với làm cùng nhóm. Trong doanh trại, cả tiểu đội dậy cùng lúc, chạy cùng nhau, nên ai cũng "có ý chí" hơn khi ở nhà. Ngoài đời, tìm một "đồng đội": người cùng chạy buổi sáng, nhóm cùng học, bạn cùng cai nước ngọt. Hẹn nhau, nhắc nhau, khen nhau.
Đo tiến bộ
- Số ngày liên tiếp giữ được thói quen.
- Những việc từng thấy khó giờ thấy bình thường.
- Cách mình phản ứng khi gặp chuyện khó: bình tĩnh hơn, ít than hơn.
Mang về đời thường
Sáng mai, khi chuông báo thức reo, hãy ngồi dậy ngay. Gấp chăn. Đó là hai chiến thắng nhỏ trước khi ngày bắt đầu. Làm vậy ba mươi ngày liền, bạn sẽ nhận ra ý chí không phải thứ người khác có mà mình không có — nó là thứ ai cũng xây được, từng viên gạch nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để rèn ý chí?
Chọn vài việc hơi khó và làm đều mỗi ngày như dậy ngay khi báo thức reo, vận động năm phút, làm việc khó nhất trước, đi bộ thay đi xe quãng gần. Bắt đầu nhỏ, theo dõi và không bỏ hai ngày liền.
Ý chí có phải bẩm sinh không?
Không hoàn toàn. Người có vẻ ý chí mạnh thường đã biến nhiều việc khó thành thói quen nên ít phải gồng. Thói quen có thể xây được từ việc nhỏ lặp lại.
"Chủ động chịu khó" là gì?
Là thỉnh thoảng tự chọn một chút bất tiện như ăn đơn giản, đi bộ thay đi xe, một ngày không điện thoại để quen với khó khăn nhỏ. Ý tưởng này từng được triết gia Seneca nhắc đến.
Rèn ý chí có nên tắm nước lạnh, nhịn ăn không?
Không bắt buộc và không phù hợp với mọi người. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ trước. Thử thách nên vừa sức và tăng dần.
Làm sao giữ thói quen khi lười?
Làm phiên bản thật nhỏ của thói quen thay vì bỏ hẳn, gắn vào mốc có sẵn trong ngày, đánh dấu lịch và tìm một người cùng làm để nhắc nhau.