Phồng rộp bàn chân khi đi bộ xa hình thành do ba yếu tố cùng lúc: ma sát lặp đi lặp lại, độ ẩm từ mồ hôi và nhiệt. Muốn phòng, cần giảm cả ba: giày vừa và đã đi quen, tất khô không đường may thô, buộc dây giày đúng để chân không trượt trong giày, dán băng ngay khi thấy một điểm nóng rát, và thay tất khô giữa chặng dài. Phần lớn vết phồng có thể tránh được nếu xử lý ở giai đoạn "nóng rát", trước khi bọng nước xuất hiện.
Trong hành quân, phồng chân là nỗi khổ quen thuộc nhất của tân binh tuần đầu; với người đi bộ đường dài, đó là lý do phổ biến nhất khiến chuyến đi kết thúc sớm. Bài này hướng dẫn phòng ngừa, xử lý tại chỗ và khi nào cần đi khám.
Phồng rộp hình thành thế nào
Khi giày cọ đi cọ lại ở một điểm, các lớp da trên cùng bị tách khỏi lớp bên dưới, dịch tràn vào khoảng trống tạo thành bọng nước. Da ẩm mềm hơn nên dễ tách hơn; chân nóng, sưng nhẹ khi đi lâu làm giày chật hơn lúc mới đi. Vị trí hay gặp: gót chân, mặt sau gót, mặt bên ngón cái, đầu ngón chân, lòng bàn chân phía trước.
Phòng từ trước chuyến đi
Giày
- Thử giày vào buổi chiều khi chân hơi nở, đi cùng loại tất sẽ dùng.
- Mũi giày còn chừng một đốt ngón tay; gót không trượt lên xuống khi bước.
- Đi quen giày mới ít nhất vài tuần trước chuyến xa.
Tất
- Tất vừa chân, không nhăn, không đường may thô ở mũi.
- Tất sợi tổng hợp hoặc len pha giữ khô tốt hơn cotton khi đi dài; cotton thấm mồ hôi nhưng lâu khô.
- Mang tất dự phòng cho chuyến dài.
Da chân
- Cắt móng chân thẳng, không quá sát.
- Người hay ra mồ hôi chân có thể dùng phấn rôm chân.
- Vùng hay bị phồng có thể dán băng bảo vệ từ trước khi đi.
Buộc dây giày cho chân không trượt
- Nới lỏng dây trước khi xỏ chân.
- Gõ gót xuống sàn để gót áp sát lưng giày.
- Siết dây đều từ mũi lên, phần mu bàn chân vừa chặt.
- Dùng lỗ xỏ trên cùng tạo "vòng khoá gót" nếu gót hay trượt.
- Xuống dốc dài thì siết chặt thêm để ngón chân không đập vào mũi giày.
Xử lý "điểm nóng" khi đang đi
Đây là bước quan trọng nhất. Khi thấy một chỗ nóng rát, châm chích:
- Dừng ngay, đừng cố "đến điểm nghỉ".
- Cởi giày tất, lau khô chân.
- Dán băng bảo vệ, băng dính y tế hoặc miếng dán phồng rộp lên điểm đó, vuốt phẳng mép.
- Kiểm tra tất có nhăn, có sạn không; thay tất khô nếu ướt.
- Buộc lại dây giày.
Năm phút dừng lại có thể cứu cả chuyến đi.
Khi đã có bọng nước
| Tình huống | Hướng xử lý chung |
|---|---|
| Bọng nhỏ, chưa vỡ, không quá đau | Để nguyên, che bằng băng có lỗ hoặc miếng dán chuyên dụng |
| Bọng lớn, căng, đau khi đi | Có thể cần chích dẫn lưu bằng kim đã sát khuẩn, giữ lại lớp da trên; tốt nhất nhờ nhân viên y tế |
| Bọng đã vỡ | Rửa sạch, sát khuẩn nhẹ, giữ lớp da nếu còn, băng vô trùng |
| Đỏ lan rộng, sưng nóng, có mủ, sốt | Dấu hiệu nhiễm trùng — đi khám |
| Người bị tiểu đường, bệnh mạch máu | Không tự chích; đi khám sớm |
Không bóc lớp da phồng — đó là lớp bảo vệ tự nhiên. Không dùng kim bẩn, không dùng tay bẩn.
Thói quen trong chuyến nhiều ngày
- Mỗi điểm nghỉ dài: cởi giày, phơi chân cho khô.
- Tối: rửa chân, lau khô, để chân thoáng; phơi giày tất.
- Sáng: kiểm tra chân trước khi xỏ giày, dán băng chỗ hôm qua đỏ.
- Xoay vòng hai đôi tất, giặt và phơi đôi đã đi.
Bài học từ hành quân
Trong doanh trại, cán bộ thường nhắc chiến sĩ kiểm tra chân sau mỗi lần hành quân, báo ngay khi có vết phồng để quân y xử lý. Lý do rất thực tế: một bàn chân hỏng làm cả đơn vị chậm. Người đi bộ theo nhóm cũng nên có thói quen này — nhắc nhau kiểm tra chân, dùng chung túi sơ cứu.
Túi chăm chân nên có
- Vài miếng dán phồng rộp chuyên dụng hoặc băng dính y tế.
- Băng cá nhân các cỡ.
- Gạc vô trùng nhỏ, dung dịch sát khuẩn.
- Kéo nhỏ, bấm móng.
- Một đôi tất khô trong túi nilon.
Tất cả nằm gọn trong một túi zip, đặt ở túi nắp ba lô để lấy ngay.
Mang về đời thường
Không chỉ người leo núi mới bị phồng chân: giày mới đi đám cưới, giày học sinh đi trại, sandal đi du lịch đều có thể gây phồng. Nhớ ba điều: giày đi quen trước, chân khô, dừng lại dán băng khi thấy nóng rát. Một miếng băng dán trong ví có giá trị hơn nhiều so với kích thước của nó.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để không bị phồng chân khi đi bộ xa?
Dùng giày vừa và đã đi quen, tất khô không đường may thô, buộc dây giày để gót không trượt, giữ chân khô và dán băng ngay khi thấy một điểm nóng rát.
Có nên chọc vết phồng rộp ở chân không?
Bọng nhỏ không đau nên để nguyên và che bảo vệ. Bọng lớn căng đau có thể cần dẫn lưu bằng kim đã sát khuẩn, giữ lại lớp da trên; tốt nhất nhờ nhân viên y tế. Người tiểu đường không nên tự chích.
Tất cotton có tốt cho đi bộ đường dài không?
Tất cotton thấm mồ hôi nhưng lâu khô, dễ gây phồng khi đi lâu. Tất sợi tổng hợp hoặc len pha thường giữ khô tốt hơn cho chuyến dài.
Vết phồng rộp bị nhiễm trùng có dấu hiệu gì?
Đỏ lan rộng, sưng nóng, đau tăng, có mủ hoặc kèm sốt. Khi có những dấu hiệu này cần đi khám để được xử lý.
Giày mới bao lâu thì đi bộ xa được?
Nên đi quen giày mới ít nhất vài tuần với các quãng ngắn trước khi đi xa, để giày mềm theo chân và phát hiện chỗ cọ xát.