Ma cũ bắt nạt ma mới: nhận diện, ứng phó và lên tiếng đúng cách

"Ma cũ bắt nạt ma mới" là khi người đến trước dùng vị thế của mình để bắt người mới làm việc riêng, chịu phần nặng, nghe lời xúc phạm, bị cô lập hoặc bị đánh — ở trường, ký túc xá, chỗ làm hay bất kỳ tập thể nào. Đây là hành vi sai, không phải "luật ngầm" hay "lệ" cần chịu. Người bị bắt nạt nên ghi lại sự việc, tìm người đồng hành và báo cho người có trách nhiệm; người chứng kiến có thể lên tiếng an toàn bằng cách đứng về phía người bị bắt nạt và báo cáo.

Trong quân đội, các quy định về quan hệ giữa quân nhân và kỷ luật nghiêm cấm hành vi xúc phạm, ép buộc, hành hạ đồng đội. Ở trường học, Nghị định 80/2017/NĐ-CP về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng chống bạo lực học đường quy định trách nhiệm của nhà trường. Bài này giúp nhận diện, ứng phó và phòng ngừa.

Nhận diện: khi nào là bắt nạt

Đùa vui và bắt nạt khác nhau ở ba điểm: có sự chênh lệch quyền lực, lặp lại nhiều lần, và người bị nhắm tới thấy sợ, xấu hổ hoặc tổn thương.

Vì sao không nên im lặng chịu đựng

• Bắt nạt thường leo thang khi không ai ngăn.
• Ảnh hưởng thật đến sức khoẻ tinh thần: lo âu, mất ngủ, buồn chán kéo dài.
• Người bắt nạt không "tự dừng" khi thấy bạn chịu được.
• Ý nghĩ "ai mới cũng phải qua" giữ cái sai tồn tại qua nhiều thế hệ.

Nếu bạn bị bắt nạt

1. Giữ an toàn trước: tránh ở một mình với người bắt nạt, đi cùng bạn.
2. Trả lời ngắn, bình tĩnh nếu an toàn: "Mình không làm việc đó." rồi rời đi. Không cần đánh trả.
3. Ghi lại: ngày giờ, nơi, ai làm, ai chứng kiến; chụp tin nhắn, bài đăng.
4. Tìm một người tin cậy: bạn thân, người nhà.
5. Báo người có trách nhiệm: giáo viên chủ nhiệm, quản lý ký túc xá, cán bộ phụ trách, quản lý trực tiếp. Nếu người đầu tiên không xử lý, báo lên cấp cao hơn.
6. Chăm sóc bản thân: nếu buồn bã, lo âu kéo dài, tìm đến chuyên gia tâm lý.

Với trẻ em, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn, hỗ trợ.

Nếu bạn chứng kiến

Người chứng kiến có sức mạnh lớn hơn họ nghĩ. Vài cách lên tiếng an toàn:

• Không cười theo, không quay video để chia sẻ.
• Tạo lối thoát: "Ê, thầy gọi cậu kìa", rủ người bị bắt nạt đi cùng mình.
• Đứng cạnh người bị bắt nạt sau đó: hỏi thăm, rủ ăn cơm cùng — để họ biết mình không một mình.
• Báo người có trách nhiệm, có thể đi cùng người bị bắt nạt.
• Rủ thêm người: một nhóm cùng nói "không" có sức nặng hơn một người.

Nếu bạn là "ma cũ"

Người đến trước có lợi thế: biết nội quy, quen người, quen việc. Lợi thế đó có thể dùng để giúp:

• Chỉ người mới cách gấp chăn, chỗ để đồ, giờ giấc.
• Giới thiệu họ với mọi người.
• Bảo vệ họ khi có người trêu quá đà.
• Nhớ lại tuần đầu của chính mình.

Người được nhớ đến sau nhiều năm không phải người "dằn mặt" lính mới, mà là người đã chỉ cho họ cách sống những ngày đầu.

Người phụ trách tập thể nên làm gì

• Nói rõ từ đầu: bắt nạt dưới mọi hình thức là không được chấp nhận.
• Có kênh báo cáo an toàn, bảo mật cho người báo.
• Xử lý nhanh, công bằng; không coi nhẹ là "chuyện trẻ con".
• Theo dõi người bị bắt nạt sau khi xử lý để chắc không bị trả thù.
• Ghép người mới với "người đỡ đầu" thân thiện.

Phụ huynh nhận biết con bị bắt nạt

• Con ngại đi học, đi trại, hay kêu đau bụng, đau đầu vào buổi sáng.
• Đồ dùng hay mất, quần áo rách, có vết bầm không rõ lý do.
• Con buồn bã, cáu gắt, ngủ kém, ít nói hơn.
• Con xin thêm tiền không rõ mục đích.

Khi thấy dấu hiệu, hỏi con nhẹ nhàng, lắng nghe không trách, cảm ơn con đã kể, rồi cùng con liên hệ nhà trường.

Mang về đời thường

Văn hoá của một tập thể được quyết định bởi điều nó cho phép. Một câu "thôi, đừng thế" của người chứng kiến, một bữa cơm rủ người mới ngồi cùng, một lời báo cáo kịp thời — những việc nhỏ ấy đủ để biến "ma cũ bắt nạt ma mới" thành "người cũ dẫn đường người mới".